Kültürel Mirasın Sürdürülmesi ve Güncellenmesi Bağlamında “Geleneksel Eyüp Oyuncakçısı”

İstanbul’da ortaya çıkan ve geçmişi 17. yüzyıla kadar izlenebilen Eyüp Oyuncakları, sağlıklı ve doğal malzemelerle üretilen, Eyüp semtine özgü oyuncakçılık geleneğidir. Bu geleneğe ilişkin ilk bilgiler, Evliya Çelebi’nin aktarımlarına dayanmaktadır. Evliya Çelebi’nin Eyüp’teki oyuncakçı dükkânları, üretilen oyuncak türleri ve esnaf alayındaki temsillere ilişkin kayıtları, Eyüp Oyuncaklarının bu yüzyıldan daha eski bir geçmişe sahip olduğuna işaret etmekte ve geleneğin tarihsel meşruiyetini ortaya koymaktadır. Bu çalışma, yaklaşık beş yüz yıllık bir geçmişe sahip olan Eyüp Oyuncakçılığını halk bilimi perspektifiyle ele almaktadır. Öncelikle mekân ve kültür ilişkisi bağlamında oyuncakçılık pratiğinin hangi tarihsel, toplumsal ve ekonomik nedenlerle Eyüp’te ortaya çıktığını, zaman içinde nasıl bir gelişim süreci izlediğini ve oyuncak kültürünün Anadolu’ya nasıl yayıldığını incelenmiştir. Eyüp Oyuncaklarının 17.yy ile 21.yy arasında oyuncak sektöründe nasıl yer edindiği ve nasıl kaybolduğu sınırlı kaynaklardan yola çıkılarak anlatılmıştır. 2005’te bir proje aracılığıyla tekrar görünürlük kazanan Eyüp Oyuncakları, bir kadın kooperatifi tarafından “Tarihî Eyüp Oyuncakları” adı ile hatırlatılmıştır. Çalışmada bu proje ile üretilen oyuncakların fakelore olup olmadığı tartışılmış ve bir koruma modeli olan yeniden canlandırma (revitalization) kapsamına alınıp alınmayacağı aktarılmıştır. Yazının son bölümünde ise projede yer alan Şennur Ülker’in kurmuş olduğu “Geleneksel Eyüp Oyuncakçısı” adlı müze-atölye ele alınmış; geleneğin güncellenmesi ve icat edilmiş gelenek tartışmaları çerçevesinde hangi konumda olduğu değerlendirilmiştir. Çalışmada, alanyazın taramasından sonra nitel araştırma yöntemlerinden katılımlı gözlem, yapılandırılmamış mülakat ve yarı yapılandırılmış mülakat tekniği kullanılmıştır. Tarihsel kaynaklar, arşiv belgeleri ve sözlü anlatımlar birlikte değerlendirilmiştir. Değerlendirmeler sonucunda da bu oyuncakların kolektif bellek içindeki yeri ve yaşlıların hafızasında nasıl yaşadığı tartışılmış; geleneğin güncellenerek sürdürülebilir bir somut olmayan kültürel miras unsuruna dönüşme süreci analiz edilmiştir.