Halk Sağlığı Hemşireliği Perspektifinden Çevresel Davranışlar ve Sağlık Üzerindeki Etkileri: Klasik Derleme

Bu klasik derleme, çevreye yönelik bireysel ve toplumsal davranışların halk sağlığı üzerindeki etkilerini halk sağlığı hemşireliği perspektifinden kapsamlı biçimde değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Derleme kapsamında çevre dostu ve çevreyi kirleten davranış türleri, bu davranışların sosyodemografik ve çevresel belirleyicileri ile solunum, kardiyovasküler, nörolojik-psikolojik, bulaşıcı ve onkolojik hastalıklar üzerindeki etkilerine ilişkin ulusal ve uluslararası literatür incelenmiştir. Bu doğrultuda, 2015–2025 yılları arasında Türkçe ve İngilizce dillerinde yayımlanmış çalışmalar PubMed, Scopus, Web of Science ve Google Scholar veri tabanlarında sistematik olmayan bir tarama ile değerlendirilmiştir. Literatür bulguları, çevre dostu davranışların hava kirliliğine maruziyeti azaltarak solunum ve kardiyovasküler hastalık riskini düşürdüğünü; yeşil alanlara erişim ve doğa temelli aktivitelerin psikolojik iyi oluşu ve ruh sağlığını desteklediğini ortaya koymaktadır. Buna karşılık, çevreyi kirleten davranışların hava kirliliği, iklim değişikliği ve çevresel bozulma yoluyla kronik hastalıklar, bulaşıcı hastalıklar ve kanser yükü ile anlamlı biçimde ilişkili olduğu bildirilmektedir. Çevresel davranışların eğitim düzeyi, gelir, yaş, cinsiyet, aile yapısı ve doğayla etkileşim gibi çok sayıda bireysel ve yapısal belirleyiciyle ilişkili olduğu; bu davranışların yalnızca bireysel tercihlerle açıklanamayacağı vurgulanmaktadır. Halk sağlığı hemşireleri, birincil koruma, çevresel risklerin değerlendirilmesi, sağlık eğitimi, davranış değişikliği danışmanlığı ve savunuculuk rolleri aracılığıyla çevre–sağlık etkileşiminin yönetiminde stratejik bir konuma sahiptir. Türkiye’de çevresel davranışlar ile sağlık çıktıları arasındaki ilişkiyi doğrudan ele alan çalışmaların sınırlı olduğu dikkate alındığında, halk sağlığı hemşireliğinin bu alandaki rolünün güçlendirilmesi, çevre sağlığı temelli eğitim ve müdahale programlarının yaygınlaştırılması ve sağlık sonuçlarıyla ilişkilendirilen araştırmaların artırılması önerilmektedir.