Językowy obraz procesów poznawczych we frazeologii polskiej (analiza kognitywno-metaforyczna)

Artykuł rekonstruuje językowy obraz procesów poznawczych w polszczyźnie na materiale pięćdziesięciu frazeologizmów. Przyjęto perspektywę kognitywno-metaforyczną oraz analizę semantyczno-pragmatyczną, co pozwala opisać dominujące schematy konceptualne: MYŚLENIE TO WYSIŁEK, MYŚLENIE TO PODRÓŻ, UMYSŁ TO POJEMNIK, ZROZUMIENIE TO ŚWIATŁO oraz MYŚLENIE TO WALKA. Analiza ujawnia, w jaki sposób frazeologizmy denotują czynności intelektualne (rozumowanie, pamięć, podejmowanie decyzji, tworzenie pomysłów), nadając im wymiar przestrzenny, materialny, dynamiczny i konfliktowy. Szczególną rolę przypisano somatyzmom – zwłaszcza metaforycznej realizacji głowy – jako centralnego materiału konceptualnego służącego zarówno magazynowaniu wiedzy, jak i wyrażaniu napięć emocjonalnych. Nowością opracowania jest próba typologizacji metafor konceptualnych związanych z procesami poznawczymi w polszczyźnie oraz rekonstrukcja ich aksjologicznego wymiaru. Wyniki wskazują na silne wartościowanie procesów poznawczych: sprawność intelektualna jest językowo aprobowana, a chaos poznawczy i zapominanie – deprecjonowane. Artykuł zawiera typologię metafor, indeks analizowanych jednostek oraz omówienie funkcji pragmatycznych frazeologizmów. Badanie ma charakter jakościowy; wybór jednostek oparto na kryteriach reprezentatywności w słownikach frazeologicznych.